Langestraat 3 en 5 (2006)

Waar bent u naar op zoek?

Cultuur en Historie > Opgravingenkaart > Langestraat 3 en 5 (2006)

Langestraat 3 en 5 (2006)

Lavabo

Na bijna een eeuw kwam er eind 2006 een einde aan het bij menig Alkmaarder bekende modehuis Meijer. Dit modehuis met zijn hoge en karakteristieke gevels uit 1913 was gevestigd in de Langestraat bij nrs. 3 en 5 en bij Kraanbuurt 1. In 2007 was de ingrijpende verbouwing van het pand om het geschikt te maken voor het modehuis Zara de aanleiding tot een opgraving. Vrijwel het gehele inwendige van het pand ging op de schop en betonvloeren en oude funderingen werden verwijderd voor nieuwe funderingen. Tijdens deze werkzaamheden werd van 7 februari t/m 2 maart 2007 in goede samenwerking met sloopaannemer Van Berkel een opgraving uitgevoerd door de gemeentelijke afdeling monumentenzorg en archeologie met hulp van enkele vrijwilligers. De bodem was deels verstoord, door zware betonfunderingen in Langestraat 5, een liftschacht en een enorme betonnen verwarmingskelder achter Kraanbuurt 1 en een grote kelder (van middeleeuwse origine weliswaar) in de noordoosthoek van Langestraat 3. Ondanks tijdsdruk en een gebrek aan werkruimte en licht kwamen er uitzonderlijke vondsten van middeleeuws Alkmaar te voorschijn. In Nieuwsbrief 22 en 24 werd al aandacht besteed aan een bronzen lavabo en een leren emmer. Onderstaand is een eerste overzicht van de bevindingen. Momenteel wordt nog gewerkt aan de definitieve rapportage.

De verstening van zeven huizen
Tot de introductie van baksteen in Holland in de 13de eeuw, waren de gebouwen van hout, leem en riet en slechts een heel enkele was gebouwd van natuursteen (het oudste kerkgebouw en het kasteel Torenburg waren van Duitse tufsteen). Enkele jaren geleden waren we er nog van overtuigd dat 14de-eeuws Alkmaar grotendeels een houten stad was, maar de laatste jaren komen er toch steeds meer resten van vroege baksteenbouw te voorschijn, vooral bij de Houttil en Langestraat. Blijkbaar stond er al rond 1300/1350 een gemengde bebouwing met grote bakstenen huizen (baksteen was aanvankelijk ook een erg duur bouwmateriaal) en eenvoudiger houtbouw. Er was ook een proces van ‘verstening’ gaande waarbij houtbouw deels werd vervangen door baksteen. Baksteen werd bijvoorbeeld toegepast als fundering van verder houten gebouwen, of men bouwde volgens een typische houtbouw-constructie, het ‘houtskelet’, en maakte dunne niet-dragende wanden van baksteen.
De sporen van dit proces kwamen bij onze opgraving te voorschijn. Er werden huisresten en beerputten gevonden die behoorden bij minstens 7 oude panden. Zes van deze panden hadden sinds de 16de eeuw een eigen kap haaks op de straat; het hoekpand Kraanbuurt/Langestraat 1 had een soort dubbele steekkap. Bij de opgraving bleek dat deze indeling was ontstaan door het opdelen van een paar grote middeleeuwse panden. In 1913 waren enkele ervan weer vervangen door de winkel van Meijer. De oude indeling hebben we hier omgenummerd tot Langestraat 1, 3A t/m 3C en 5, en Kraanbuurt 1A en 1.

De vroegste opgegraven resten waren drie houten huizen uit het begin van de 14de eeuw, gebouwd op een stevig ophogingspakket van bruine klei. Van het eerste huis werd bij Langestraat 3C een kleivloer aangetroffen met een vrijliggende stookplaats met baksteenvloertje. Het huis had vermoedelijk houten wanden. Opmerkelijk was dat het huis doorliep voorbij de rooilijn en onder de huidige straat, terwijl het ook enigszins gedraaid was. Wellicht is dit huis als eerste neergezet in een nog vrij open terrein. Ook het huis ernaast, bij Langestraat 5, steekt uit voorbij de latere rooilijn maar heeft al wel dezelfde oriëntatie als de Boterstraat. Net als het derde huis had het wanden met een zeer lichte, met klei gemetselde baksteenfundering voor een houten opbouw, met een vloer van gedroogde klei. Er werd een rechthoekig oventje in gevonden voor een onbekend ambacht. Van het derde gebouw, achter Kraanbuurt 1A, rustten de hoekpalen elk op een grote natuurstenen poer.
Omstreeks dezelfde tijd (mogelijk iets later maar nog vóór 1350) verrees het eerste grote bakstenen huis op onze onderzoekslocatie. Onder Langestraat 3A bleek een grote kelder te zijn gebouwd van een vroeg soort bakstenen, zachte rode steen van 27/28 x 14.5 x 7 cm. De kelder hoorde waarschijnlijk bij een huis op de hoek van de Langestraat en Kraanbuurt, met de kap parallel aan de Langestraat. Mogelijk was inmiddels de Langestraat al doorgetrokken tot aan de oever van de Mient/Kraanbuurt en verrees dit toen als het hoekpand. Dit gebouw is in de 16de eeuw, of eerder, gesloopt en het perceel in tweeën gedeeld. Op de hoek verrees rond 1550 bij Langestraat 1 een hoog houten gebouw waarin eeuwenlang de apotheek De Eenhoorn was gehuisvest.
Achter Kraanbuurt 1A en Langestraat 3A werden funderingen en een rode plavuizenvloer gevonden uit de 14de of 15de eeuw. In de 15de of 16de eeuw werd hier doorheen een klein oventje gebouwd dat bediend werd via een stookgat in de keldermuur van Langestraat 3A, maar het is niet te zeggen of de oudere aanbouw met plavuizenvloer bij het ene pand hoorde of of bij het andere pand. Het oventje had een ronde koepel, waarvan een deel was verstoord door latere bouwactiviteiten. Het is niet bekend waarvoor hij is gebruikt.
Ter plekke van Kraanbuurt 1 werden baksteenfunderingen gevonden van een huis uit de tweede helft van de 14de eeuw met kleivloeren. Het kreeg in later tijd een kelder onder het achterste deel van het huis. Het had vrij bescheiden afmetingen, vermoedelijk zonder verdieping. Het was wellicht van aanvang af verdeeld in een voorvertrek en een achtervertrek.

Omstreeks het midden van de 14de eeuw verrees er langs de Langestraat een lang bakstenen huis met de kap parallel aan de straat. Het sloot aan de oostkant aan op het hoekpand met de grote kelder. Het meest westelijke deel van dit huis bevond zich nog buiten ons opgravingsterrein onder Langestraat 7. Het huis was 6 meter breed en minstens 18 meter lang. In de opgraving werden in het pand twee tussenmuren gevonden, met sporen van een originele schouw aan de westkant in Langestraat 5. In deze tijd moet de Langestraat in elk geval al zijn doorgetrokken naar de Mient/Kraanbuurt. Het zo gevormde kruispunt van de Langestraat met de Boterstraat-Houttil werd destijds het ‘Kruiswerk’ genoemd.
In later tijd is het gebouw Langestraat 3B-3C-5-7 gesloopt en vervangen door aparte huisjes met de kap haaks op de Langestraat. Deze pandjes zijn gemiddeld nog geen vijf meter breed en zes meter diep geweest. Deze situatie is te vinden op de oudste afbeelding van dit stadsdeel, namelijk op de stadskaart van Cornelis Drebbel van 1597. Het is onduidelijk wanneer deze sloop en herbouwfase moet hebben plaats gevonden.

Bijzondere beerputten
Er werden één houten en 6 bakstenen beerputten gevonden, met daarin voor Alkmaarse begrippen een opmerkelijke hoeveelheid middeleeuws materiaal. Doorgaans wierpen de middeleeuwse Alkmaarders nog weinig huisafval in hun beerput. De beerputten behoorden bij panden aan de Kraanbuurt, Langestraat en Boterstraat. Ze zijn in de opgraving genummerd op volgorde van ontdekking. ‘Buurmans pand staat maar één keer te koop’ zal ook in die tijd wel eens zijn geroepen! Niet alleen is de bebouwing ingrijpend veranderd, vooral rond 1500 en rond 1575, maar ook de achtererven zijn meermalen heringericht.
Door alle wijzigingen was er in de opgraving een concentratie van vier beerputten achter Langestraat 5. Achter Langestraat 3B werden twee beerputten gevonden, die later waren vervangen door riolen. Deze riolen liepen via de steeg tussen Kraanbuurt 1 en 1A oostwaarts. Ze loosden in de Mientgracht onder de Hoge Stenen Brug, waar de bouwsporen van een rioolopening nog steeds aanwezig zijn in de zijkant van de westelijke overwelving. De beerputten 3 en 5 bevatten vondsten vanaf circa 1350, beerput 1 en 2  vanaf circa 1400. Rond 1400 werd beerput 3 vervangen door beerput 4. Ook was er nog een houten put (5A), mogelijk van origine gebouwd als waterput, die in de 15de eeuw als beerput diende. Omstreeks 1575 werd beerput 2 gebouwd en beerput 1 gesloten. Door de complexe situatie is het voor drie beerputten volstrekt onduidelijk bij welk huis ze behoord moeten hebben.

In elk geval waren er in de 15de eeuw maar liefst vijf putten tegelijk in gebruik. Deze bevatten vooral alledaags servies van rood aardewerk zoals voorraadpotten, pispotten, kookpotten, borden, kommen, papkommen en dergelijke, en ook steengoed uit Siegburg zoals kannen, kruiken en ander drinkgerei. Een merkwaardige vondst was een rood aardewerken beker met spitse bodem, een ‘drinkuit’ oftewel een beker die de gebruiker alleen ondersteboven en dus uit-gedronken op tafel kon zetten. Er werden fragmenten van meerdere exemplaren gevonden. Verder werd delen van een pijpaarden heiligenbeeldje gevonden en het hoofd van een aardewerken Maria(?)beeld. Twee putten leverden wat glaswerk op, zoals maigeleins en ribbelbekers die in het algemeen alleen bij elitaire huizen worden opgegraven. Ook werden een tinnen pispot, een tinnen bordje en een uitzonderlijke kostbare bronzen lavabo opgegraven.
Het jongere vondstmateriaal, uit de 16de tot 18de eeuw, past bij bewoners van middelmatige welstand. Uit de 16de eeuw dateren enkele fraaie kannen van steengoed uit Keulen. Speciale melding verdienen nog de talrijke vondsten van miniatuurservies in de beerputten, meisjes-speelgoed dat ook wel werd aangeduid als ‘poppengoed’. Ook kwamen enkele raadselachtige zaken uit een 16de-eeuwse put te voorschijn: een reeks ‘krullen’ van goud die zijn gevormd door het afsnijden van randjes van munten (dit ‘besnoeien’ was natuurlijk vanouds onwettig) en plaatjes lood waarin van verschillende grote sleutels de baard was afgedrukt – ter voorbereiding van illegale activiteiten?

Met dank aan vrijwilligers Marcel Corbié en Cees Tiebie. Een derde vrijwilliger, Jan Klinkert, dook ogenblikkelijk het gemeentelijke archief in en heeft de bewoningsgeschiedenis van de betrokken panden vanaf de late 16de eeuw grotendeels op een rij gezet.

Rob Roedema en Peter Bitter

Plattegrond

afb 1
Plattegrond van de belangrijkste sporen, ingetekend op de percelering uit 1820. Gerasterd zijn de aangetroffen 14de-eeuwse vloeren

Plavuizenvloer

afb 2
Behalve funderingen kwam ook een 14de- of 15de-eeuwse plavuizenvloer te voorschijn en (links) een klein oventje met onbekende functie

Gapen en Pispotten

afb 3
Uit een 15de-eeuwse rechthoekige beerput komen zelfs diverse onbeschadigde grapen en pispotten

Lavabo uit beerput

afb 4
Een vroeg-15de-eeuwse bronzen lavabo komt met een hengsel én een deksel uit een beerput

Laatste wijziging: 01 maart 2011