Spanjaardstraat 1 en 3

Waar bent u naar op zoek?

Cultuur en Historie > Opgravingenkaart > Spanjaardstraat 1 en 3

Spanjaardstraat 1 en 3

Van 6 t/m 12 december 2007 werd op het terrein Spanjaardstraat 1 en 3 een opgraving uitgevoerd door de gemeentelijke afdeling monumentenzorg en archeologie. Aanleiding was de sloop van beide panden ten behoeve van nieuwbouw. De kavels lagen van origine op het achtererf van Luttik Oudorp 56 en 58, waar vanaf 1782 gedurende bijna een eeuw een cichoreifabriek genaamd De Burg gevestigd was. Hier werd van de geroosterde wortels van wilde cichorei, een plant die verwant is aan witlof, een drank vervaardigd gelijkend op koffie. Van deze fabriek werden diverse resten opgegraven. Ook enkele oudere sporen kwamen te voorschijn.

Een stukje industriële historie
In het jaar 1829 komen we in de opgave van de Grondbelasting voor Spanjaardstraat 1 en 3 de volgende omschrijving tegen:
“ Een chichorijmolen gedreven door een paard gelegen in wijk c481. In zeer goeden staat; zij werkt met twee paar steenen waarvan echter slechts een paar gelijktijdig gebruikt wordt. Zij wordt gebruikt door de eigenaar P.Roem en is de gerenommeerdste in de geheele provintie en is met de daarbij behorende pakhuis begroot op fl 80 zuiver “(belastbaar inkomen).
In de late 18de eeuw werd van de geroosterde wortels van wilde cichorei, een plant die verwant is aan witlof, een koffiesurrogaat vervaardigd. Rond 1780 stagneerde als gevolg van oorlogen de aanvoer van koffie uit de overzeese gebieden waardoor koffie schaars en duur werd. Het was in deze tijd dat cichorei een opmars maakte in de Nederlanden.
Uit de originele koopakte uit 1782, in eigendom bij de huidige eigenaar van Luttik Oudorp 56, blijkt dat in dat jaar Hulskamp en Roem een terrein kochten gelegen aan het Luttik Oudorp 56 en 58 dat zich uitstrekte tot aan de Spanjaardstraat. Zij begonnen daar de cichoreifabriek en koffiestroopbranderij genaamd De Burg. Luttik-Oudorp 58 werd gebruikt als pakhuis, nr 56 was het woonhuis van de familie Roem terwijl de panden Spanjaardstraat 1 en 3 werden gebruikt voor de fabricage. De fabricage van cichoreikoffie heeft voortgeduurd tot 1875, toen de panden aan de familie Bosman werden verkocht.

De opgraving
Op het perceel Spanjaardstraat 3 kwam de fundering te voorschijn van een rosmolen met een diameter van ruim 5 meter. De paardengang was een rond lopend baksteenpad van 60 cm breed met éénsteens gemetselde lage opstaande randen. Op de stenen lag een 20 cm dik grijs kleipakket. Hier liep het paard zijn rondjes en liet af en toe wat vallen, wat zichtbaar was als een ingelopen pad gevuld met zwarte humeuze grond. Exact in het midden bevond zich een bakstenen plaat van 60 x 60 cm die als fundering heeft gediend voor de maalstenen. Deze plaat bestond nog maar uit één laag stenen en was gefundeerd op een laag grond met veel gestampt puin. Aan de zuidzijde van de rosmolen bevonden zich diverse poertjes waarvan nog niet duidelijk is waarvoor deze hebben gediend. Gedacht kan worden aan de funderingen voor hefboomconstructies om de maalstenen en/of de gehele maalconstructie te lichten, of drink- en voederbakken voor de paarden.
Halverwege het perceel werd een sleutelgatvormige oven aangetroffen. Duidelijk was te zien dat het ronde deel flink te lijden heeft gehad van de hitte. Het vierkante werkdeel was later gerepareerd waarbij een ijzeren deurtje was geplaatst. De oven stond in een gebouwtje van dezelfde bakstenen en deze zullen samen zijn gebouwd. Aan de oostzijde van het gebouwtje liep een gangpad. Bij de vernieuwing van de oven werd een waterput gebouwd, afgesloten met een gemetselde koepel. De resten van de ijzeren aanzuigbuis zaten nog steeds in de koepel vast.
Op een gegeven moment werd iets noordelijk in een naast gelegen ruimte een geheel nieuwe, ditmaal rechthoekige, oven gebouwd. Hiervan werd enkel de bodemplaat gevonden, gebouwd met harde bakstenen en trasgemetseld.
Het is onduidelijk hoe de eerste 6 meter vanaf de Spanjaardstraat ingericht is geweest. In de opgraving troffen we een grote kuil aan vol as en sintels. Onderin de kuil lag bruine grond met zeer veel puingruis welke afkomstig zou kunnen zijn van de stukgebrande oven. Dit werd later overdekt met een dikke laag gitzwarte steenkoolsintels wat kan duiden op verandering in de stookwijze: mogelijk was de oude oven niet geschikt voor kolenverbranding?
Onder de eerste ovenloods en rosmolen werden nog enkele funderingen gevonden van een ouder gebouw. Het is onduidelijk of dit de resten waren uit de begintijd van de cichoreifabriek, of van een nog oudere bouwfase.
Achter Spanjaardstraat 1 werd ook een oven gevonden. Gezien de machinale baksteen zal dit de laatst gebruikte oven van de cichoreifabriek zijn geweest. De oven was rechthoekig, 2 bij 5 meter groot, het werkdeel meegerekend. In het midden van de oven bevond zich een steens muur die de stookruimte in tweeën deelde, vermoedelijk voor een rondgaande stookgang. Naast en rond deze oven werd nog een ijzeren buis met een diameter van 10 cm aangetroffen – mogelijk werd deze oven gestookt met stadsgas. In de verkoopakte uit 1875 wordt immers melding gemaakt van een gasbuis komende vanaf en lopende over de erven van het Luttik Oudorp.
Onder deze resten kwamen de funderingen te voorschijn van een 18de-eeuws gebouw met een rechthoekige kelder van 2.5 x 2 meter. Deze was aan het eind van de 18de eeuw gedicht met zeer veel puin, waaronder veel wandtegels uit het midden van die eeuw.
Onder de oven bij Spanjaardstraat 1 bevond zich nog een waterput met hierin wat 16de-eeuws roodbakkend aardewerk.

Achter Luttik Oudorp 56 is in het verleden 16de-eeuws pottenbakkerafval gevonden. Helaas werd in de opgraving weinig van dit bedrijf terug gevonden. Wel was onder het gehele perceel Spanjaardstraat 1 een 20 tot 30 cm dikke stortlaag met pottenbakkersafval uit het derde kwart van de 16de eeuw aanwezig.
Oudere bewoningsresten werden niet aangetroffen. Wel werd in enkele profielsleufjes geconstateerd dat het gebied moet zijn aangelegd in de late 14de of eerste helft van de 15de eeuw, gezien de vele scherfvondsten in de ophogingslagen. Op de rooilijn met de Spanjaardstraat werd de kade gevonden van een afwateringssloot die aanvankelijk ter plekke van de straat lag. Omstreeks 1575, kort na het Spaanse Beleg (die de straat de naam gaf), is deze sloot gedempt voor de aanleg van de straat. Nog lange tijd was de Spanjaardstraat een achterweg, met langs de zuidkant de achtererven van de huizen aan het Luttik Oudorp. Ook de cichoreifabriek bevond zich nog op het achterterrein van Luttik Oudorp 56. Pas vanaf de late 19de eeuw kwam de bebouwing langs de zuidkant van de Spanjaardstraat tot zelfstandige ontwikkeling.

Rob Roedema en Peter Bitter

Rosmolen cichoreifabriek De Burg
Afb. 1: Laat-18de-eeuwse rosmolen van cichoreifabriek De Burg, gezien vanuit het zuiden met op de achtergrond de Spanjaardstraat

sleutelgatvormige oven

Afb 2: Laat-18de-eeuwse sleutelgatvormige oven oversneden door een rechthoekige oven, beide van de cichoreifabriek De Burg


 

Laatste wijziging: 01 maart 2011